Ilya Prigogine —
dissipatie, complexiteit en de vraag of tijd fundamenteel is

Bijdrage aan de wetenschap

Ilya Prigogine ontving de Nobelprijs voor Scheikunde (1977) voor zijn werk aan dissipatieve structuren: systemen die ver van thermodynamisch evenwicht orde creëren door energie te verbruiken. In Order Out of Chaos (1984, met Isabelle Stengers) betoogde hij dat de klassieke wetenschappelijke tijdloze wetten een te beperkt beeld geven van de werkelijkheid. Tijd is voor Prigogine fundamenteel: complexiteit, leven en bewustzijn zijn onbegrijpelijk zonder een intrinsieke tijdrichting.

Waar het Radicaal Continuüm aansluit

Prigogine's observatie dat complexe systemen spontaan orde genereren via dissipatie is relevant voor het Radicaal Continuüm: embedded waarnemers zijn zelf complexe dissipatieve systemen. Zijn nadruk op de rol van de waarnemer — dat we altijd deel uitmaken van het systeem — correspondeert met de kernstelling dat de waarnemer nooit een extern perspectief kan innemen.

Waar het Radicaal Continuüm verder gaat

Prigogine en het Radicaal Continuüm staan lijnrecht tegenover elkaar op het kernpunt: voor Prigogine is tijd fundamenteel en onomkeerbaar; voor het Radicaal Continuüm is tijd emergent en de richtingsasymmetrie een eigenschap van de waarnemer. Prigogines argument — dat leven en bewustzijn een fundamentele tijdrichting vereisen — beantwoordt het Radicaal Continuüm anders: leven en bewustzijn zijn embedded processtructuren die tijdrichting ervaren zonder dat het universum zelf een tijdas heeft.

Betekenis voor het onderzoeksprogramma

Prigogine vertegenwoordigt de tegenpool van het Radicaal Continuüm in het debat over de fundamentaliteit van tijd. Dat maakt hem tot een waardevolle gesprekspartner: het verschil van inzicht is scherp en productief. Zijn werk over complexiteit en dissipatieve structuren is tegelijk inhoudelijk relevant voor de vraag hoe embedded waarnemers werken.