Wetenschap nu

't Hooft betoogt dat kwantummechanica volledig deterministisch kan worden begrepen vanuit een onderliggend cellulaire-automaton model. Toeval op kwantumniveau is in zijn visie schijn — een gevolg van verborgen structuur, niet van fundamentele onbepaaldheid.

Dit sluit direct aan bij de centrale these van dit onderzoek. 't Hooft en ik vertrekken vanuit dezelfde overtuiging: het universum is deterministisch tot op het diepste niveau. Het verschil is de ingang — 't Hooft werkt vanuit de formalismen van de kwantumveldentheorie, ik vertrek vanuit de positie van de waarnemer. Beide wegen leiden naar hetzelfde punt.

Hossenfelder betoogt dat vrije wil niet bestaat in de absolute zin, en dat dit geen probleem hoeft te zijn. Haar argument is fysicalistisch: het brein is een fysisch systeem dat de wetten van de natuur volgt.

Hossenfelder komt dicht in de buurt maar trekt de consequentie niet volledig door. Ze ziet zichzelf als waarnemer van een deterministisch systeem — maar benoemt niet dat zij zelf onderdeel is van datzelfde systeem. Juist dat is de stap die het raamwerk compleet maakt.

Bohm introduceert het concept van de impliciete orde: een onderliggende, ongedeelde werkelijkheid waaruit de zichtbare wereld als expliciete orde voortkomt. Toeval op het waarneembare niveau is schijn; de diepere structuur is coherent en ondeelbaar.

Bohms impliciete orde en het eenrichtingscontinuüm zijn verwante concepten. Beiden erkennen dat wat wij als los en toevallig waarnemen, ingebed is in een diepere samenhang. Bohm noemt die samenhang impliciet; ik noem haar universeel en procesmatig. De kern is identiek.

Rovelli stelt dat kwantummechanische eigenschappen niet absoluut zijn maar alleen bestaan in relatie tot een waarnemer. Er is geen absolute, waarnemeronafhankelijke werkelijkheid. Fysica beschrijft relaties, niet objecten op zichzelf.

Rovelli maakt de waarnemer relationeel maar plaatst hem nog steeds als beschrijver tegenover het systeem. De stap die ik zet gaat verder: de waarnemer is niet alleen relationeel verbonden met het systeem, hij is er onlosmakelijk onderdeel van. Dat is een fundamenteel ander uitgangspunt, ook al raken we hetzelfde probleem aan.

Penrose betoogt dat bewustzijn niet reduceerbaar is tot klassieke berekening en dat kwantumprocessen in microtubuli in neuronen mogelijk een rol spelen in de ervaring van bewustzijn. Hij zoekt een fysische basis voor bewustzijn die buiten het deterministische raamwerk van klassieke computers valt.

Penrose en ik zijn het eens dat bewustzijn niet simpelweg een bijproduct is van klassieke berekening. Maar zijn oplossingsrichting — kwantumprocessen in neuronen als bron van bewustzijn — gaat in mijn visie de verkeerde kant op. Bewustzijn is geen apart verschijnsel dat verklaring behoeft vanuit de kwantumfysica. Het is een uitdrukking van het universele proces, niet een uitzondering daarop.

Penrose presenteert zijn CCC-model (Conformal Cyclic Cosmology) en bespreekt zijn toenemende twijfel aan de standaard Big Bang-theorie als absolute oorsprong van het universum. Recent telescooponderzoek maakt het mogelijk verder te kijken dan de veronderstelde grenzen van de Big Bang.

Dit bevestigt een overtuiging die ik al als kind had: het universum heeft geen begin in de gewone zin van het woord. Niets kan uit niets ontstaan. Penrose bereikt via kosmologische modellen dezelfde twijfel die ik via filosofische redenering al lang koester. Dat beide wegen naar hetzelfde vraagteken leiden is veelzeggend.